آواهای رمضان...
ماه رمضان كه شروع میشود، آیینها و مراسمی را با خود به همراه میآورد كه از جهات گوناگون، مهم و قابل بررسی است، آیینهایی كه همگی علاوه بر وجوه معنوی مذهبی خود، به لحاظ بیان و شیوه اجرا و تاثیر بر مخاطب نیز اهمیتی بسزا دارند.
در واقع به استثنای پارهای مراسم و آیینهای خاص رمضان، بسیاری از اجرای فرایض در تمام طول سال تكرار میشود.
قرائت قرآن، اذان، مناجات و دعا از این دست به شمار میآید، اما به دلیل ویژگی خاص ماه رمضان، اجرای برخی از این مراسم جلوهای دیگر میگیرد.
● قرائت قرآن
خواندن قرآن با صوتخوش از جمله مواردی است كه همواره به آن توصیه شده است. اگر چه مسلمانان در تمامی طول سال قرآن میخوانند، اما مراسم ختم قرآن در ماه رمضان و هر شب پس از افطار در مساجد، تكایا. حسینیهها و منازل شخصی سنتی پایدار و دیرینه است.
این سنت امكان قرائت قرآن و آموزش الحان قرآنی را برای همگان فراهم میآورد. با این حال، الحان تثبیت شده استادان معروف همواره مرجع خواندن قرآن است. قرآن را به ۲شكل ترتیل و صوت میخوانند.
ترتیل، شیوهای است كه به بیان دكلمهگونه و روایت و نقل نزدیك است؛ در حالیكه در شیوه دوم مبتنی بر مقامهایی كه امروزه در مقام قرائت قرآن تثبیت شدهاند، قاری به قرائت میپردازد. قاریان مصری از جمله زبدهترین مجریان قرآنی محصوب میشوند. در مصر و بسیاری از كشورهای عربی، قاریان با مقامها و آواهای قرآنی از بدو كودكی آشنا میشوند.
به عبارتی، یك قاری ممتاز به آواهای موسیقایی كه با آن تلاوت میكند، آشناست و میتواند مقامها و الحان مختلفی را برای قرائت خود برگزیند. این مقامها مرتبط و برگرفته از سیستم مقامهای آوازی در موسیقی عربی است.
از سوی دیگر، از دیرباز قاریان ایرانی، لحن و آوای مرتبط با آواهای ایرانی را در قرائت خود به كار میبردند. اما با گسترش رسانه وارتباطات گسترده با قاریان ممتاز جهانی و همچنین بحث زبان مادری و الحان قاریان عرب، سبب شد بتدریج قاریان ایرانی، لحن قرائت خود را به قاریان عرب نزدیك كنند و از آنها تاثیر مستقیم بپذیرند.
قاریان بومی محلی ساكن در مناطق مختلف ایران، به دلیل پیشینه فرهنگی و در هم تنیدگی فرهنگ با موسیقی بومی و نفوذ آواهای مادری در ذهن و روح و جسم و جان خود، قرآن را با لحن بومی میخوانند. به عنوان مثال شنونده متوجه تفاوت میان نحوه قرائت یك قاری بوشهری با دزفولی میشود.
متاسفانه بحث قرائت صحیح الفاظ و متن قرآن و قواعد و تجوید و نكات فنی با الحان قرآنی مختلط شده و قاریان معاصر نه تنها در متن كه در لحن نیز شیوه ایرانی و بومی خود را ازدست میدهند و كاملا از شیوه روایت عربی پیروی میكنند.
● اذان
اذان، سرود رسمی مسلمانان، نهتنها اوقات شرعی را اعلام میدارد، بلكه اركان اساسی عقاید مسلمین را نیز بیان میكند. مقام و موقعیت اذانگو كه به طنین، قدرت و جنس صدا بستگی داشته، از زمان پیامبر مورد توجه بوده است و به همین دلیل بلال، اذانگوی خاص پیامبر بود.
اما در دوران معاصر، این اهمیت كمتر مورد توجه قرار گرفته است و در بسیاری از مساجد، اذانگوها چندان دارای تسلط و صدای قوی و رسا و خوش در اجرای اذان نیستند. با این حال، در موقعیت رسمیتری نظیر رادیو، تلویزیون به این مهم توجه میشود.
برای ما ایرانیان، اذان موذنزاده، اردبیلی كه در دهه ۴۰ خوانده شده، نهتنها نماد ایرانی بودن را با خود به همراه دارد، بلكه ماه رمضان با شنیدن این اذان در ذهن ایرانیان عجین شده است. موذنزاده این اذان را درگوشه روحالارواح از آواز بیات ترك خوانده است.
اذان مشابه دیگری در همین لحن با صدای شخصی به نام آفاتی اجرا شده كه گاه از صدا و سیما نیز پخش میشود. «صبحدل» نیز از جمله اذانگوهایی است كه قبل از انقلاب در حسینیه ارشاد اذان میگفت: به همت صبحدل ، اوایل انقلاب كلاسهای قرآن و مناجات و اذان در صدا و سیما تشكیل شد كه دعای ربنا، با صدای محمدرضا شجریان حاصل این كلاسها بوده است. اذانگوهای ایرانی، اذان خود را اغلب در آواز شور و حجاز ابوعطا میخوانند.
● مناجات
دعا و مناجات به درگاه خداوند برای ایرانیان توام با جنبههای عرفانی و معنوی است. مناجات مربوط به خواجه عبدالله انصاری در قرن پنجم ورد زبان ایرانیان بوده و تحت تاثیر آن مناجاتنامههای دیگری نیز شكل گرفته است. ضمن آن كه بسیاری از شاعران نظیر عطار نیز الهینامه دارند.
در ماه رمضان، خواندن مناجات بخصوص در سحرهای رمضان، حال و هوای خاصی دارد. از زمانهای قدیم مناجاتخوانها بر گلدستههای مساجد یا بام رفته و در سحرگاهان تا هنگام اذان مناجات میخواندند. شنیدن مناجات با الحان خاص نیز بخش جداییناپذیر مناسك و مراسم و آیینهای رمضان ایرانی است.
در میان قدیمترین آثار بازمانده از دوره قاجار كه روی صفحات سنگی ضبط شده است، مناجاتهایی نیز از استادانی چون جناب دماوندی مانده است كه اهمیت مناجاتخوانی را مینمایاند.
در سالهای اخیر مناجات ربنا با صدای محمدرضا شجریان به آیینی ماندگار و همیشگی در افطار ماه رمضان بدل شده است. این مناجات همراه یك مثنوی افشاری از بهترین نمونههای مناجاتخوانی است كه تسلط مجری آن به آواز در موفقیت آن انكارناپذیر است.
شكل دیگری از مناجاتها اجرای گروهی قرآن و تواشیح است كه در این زمینه نیز نمونههای برجستهای در این سالها پدید آمده است. ازجمله اجرای گروهی دعای «الخالق الباری...» كه از سوی هنرمند گرامی هادی آزرم تنظیم شده است.
ماه رمضان، مناسك و آیینهای دیگری چون شبهای قدر و دعای جوشن كبیر، مراسم شهادت حضرت علی در ۲۱ رمضان، تولد امام حسن در ۱۵رمضان، مراسم سحری و اجرای آن در برخی مناطق نظیر بوشهر و مراسم الوداع مربوط به پایان رمضان با آواها و الحان خاص خو دارد كه در فرصتی دیگر به آن پرداخته میشود.
جواد بشارتی